Külli Halefiyet ve Reddin İşlevi
4721 sayılı Türk Medeni Kanunu m.599 uyarınca mirasçılar, miras bırakanın ölümü ile mirası bir bütün olarak, kanun gereğince kazanırlar. Bu ilke yalnızca aktifi değil, tereke borçlarını da kapsar. TMK m.641 gereği mirasçılar, tereke borçlarından müteselsilen ve kendi kişisel malvarlıklarıyla da sorumludur.
Mirasın reddi kurumu, bu sonucun önüne geçmeye yarar. Reddeden mirasçı, mirasçılık sıfatını geçmişe etkili biçimde kaybeder ve tereke borçlarından sorumlu tutulmaz.
Gerçek Red ve Hükmen Red Ayrımı
TMK m.605, iki farklı red türünü düzenler.
Gerçek Red (m.605/1)
Yasal ve atanmış mirasçılar mirası reddedebilirler. Burada ret, mirasçının kendi iradesine dayanır. Terekenin borca batık olup olmadığı aranmaz; mirasçı sebep göstermeksizin reddedebilir. Ancak red, kanunda öngörülen süre içinde ve belirli usulle yapılmalıdır.
Hükmen Red (m.605/2)
Ölümü tarihinde miras bırakanın ödemeden aczi açıkça belli veya resmen tespit edilmiş ise, miras reddedilmiş sayılır. Burada mirasçının ayrıca bir beyanda bulunmasına gerek yoktur; ret, kanun gereği gerçekleşmiş kabul edilir.
Uygulamada hükmen red, terekenin borca batık olduğunun tespiti talebiyle açılan bir davayla ileri sürülür. Bu talep bir süreye bağlı değildir; mirasçı, kendisine karşı yürütülen takip veya açılan dava sırasında def’i olarak da ileri sürebilir. Tespit davası asliye hukuk mahkemesinde görülür ve husumet, miras bırakanın alacaklılarına yöneltilir.
Önemli bir sınır vardır: mirasçı, terekeye ilişkin işlemlere karışarak mirası benimsemişse hükmen redden yararlanamaz.
Üç Aylık Süre ve Başlangıcı
TMK m.606 uyarınca miras, üç ay içinde reddolunabilir. Bu süre hak düşürücü niteliktedir; hâkim tarafından resen gözetilir.
Sürenin başlangıcı mirasçının sıfatına göre değişir:
- Yasal mirasçılar bakımından süre, mirasçı olduklarını daha sonra öğrendikleri ispat edilmedikçe, miras bırakanın ölümünü öğrendikleri tarihten işlemeye başlar.
- Vasiyetname ile atanmış mirasçılar bakımından süre, miras bırakanın tasarrufunun kendilerine resmen bildirildiği tarihten başlar.
Önceki derecedeki mirasçıların reddi nedeniyle mirasçı durumuna gelen kişiler bakımından süre, reddin kendilerine bildirildiği tarihten itibaren işler. TMK m.607 uyarınca koruma önlemi olarak terekenin yazımı yapılmışsa süre, yazım işleminin sona erdiğinin sulh hâkimince mirasçılara bildirilmesiyle başlar.
TMK m.608, ret süresi sona ermeden mirasçı olarak ölen kişinin ret hakkının kendi mirasçılarına geçeceğini düzenler. Bu mirasçılar için süre, kendilerinin miras bırakanına mirasın geçtiğini öğrendikleri tarihten başlar ve her hâlde kendi miras bırakanları için işlemeye başlamış olan sürenin dolmasından önce sona ermez.
TMK m.615 uyarınca sulh hâkimi, önemli sebeplerin varlığı hâlinde ret süresini uzatabilir veya yeni bir süre tanıyabilir.
Reddin Usulü
TMK m.609’a göre mirasın reddi, mirasçılar tarafından sulh mahkemesine sözlü veya yazılı beyanla yapılır. Görevli mahkeme, mirasın açıldığı yerin — yani miras bırakanın son yerleşim yerinin — sulh hukuk mahkemesidir.
Reddin kayıtsız ve şartsız olması gerekir. Kısmî red, şarta bağlı red veya belirli mal kalemlerini dışarıda bırakan red geçerli değildir. Sulh hâkimi beyanı tutanakla tespit eder; süresi içinde yapılmış ret beyanı mahkemenin özel kütüğüne yazılır ve reddeden mirasçı isterse kendisine reddi gösteren bir belge verilir.
Ret beyanı çekişmesiz yargı işidir; karşı taraf bulunmaz, tanık dinlenmez ve esasa ilişkin inceleme yapılmaz. Mahkeme yalnızca beyanın süresinde ve usulüne uygun yapılıp yapılmadığını denetler.
Ehliyet bakımından ayrıca dikkat edilmesi gereken nokta, vesayet altındaki kişiler adına yapılacak rettir. TMK m.463 uyarınca mirasın reddi, vesayet makamının izninden sonra denetim makamının da iznine bağlıdır.
Ret Hakkının Düşmesi
TMK m.610, ret hakkının hangi hâllerde ortadan kalktığını düzenler. Yasada belirlenen süre içinde mirası reddetmeyen mirasçı, mirası kayıtsız şartsız kazanmış olur.
Süre dolmadan da ret hakkı düşebilir. Ret süresi sona ermeden mirasçı olarak tereke işlemlerine karışan, terekenin olağan yönetimi niteliğinde olmayan veya miras bırakanın işlerinin yürütülmesi için gerekli olanın dışında işler yapan ya da tereke mallarını gizleyen veya kendisine mal eden mirasçı, mirası reddedemez. Bu nedenle ret düşünülen hâllerde, tereke mallarına ilişkin tasarruflardan kaçınılması gerekir.
Reddin Sonuçları
TMK m.611 uyarınca yasal mirasçılardan biri mirası reddederse, onun payı miras açıldığı zaman kendisi sağ değilmiş gibi hak sahiplerine geçer. Ret, çoğu hâlde alt soya intikal eder; bu nedenle reddin aile içinde zincirleme değerlendirilmesi gerekir.
TMK m.613, alt soyun tamamının mirası reddetmesi hâlinde bunların payının sağ kalan eşe geçeceğini düzenler. TMK m.614 uyarınca mirasçılar, reddederken kendilerinden sonra gelen mirasçılara mirası kabul edip etmeyeceklerinin sorulmasını tasfiyeden önce isteyebilir; bu kişiler bir ay içinde kabul etmezlerse reddetmiş sayılır.
En yakın yasal mirasçıların tamamı mirası reddederse, TMK m.612 uyarınca miras sulh mahkemesince iflâs hükümlerine göre tasfiye edilir. Tasfiye sonunda arta kalan değerler, mirası reddetmemişler gibi hak sahiplerine verilir.
TMK m.617, alacaklıları korumaya yöneliktir. Malvarlığı borcuna yetmeyen mirasçı, alacaklılarına zarar vermek amacıyla mirası reddederse; alacaklılar veya iflâs idaresi, kendilerine yeterli güvence verilmediği takdirde ret tarihinden başlayarak altı ay içinde reddin iptali davası açabilir.
Resmî Tasfiye ve Resmî Defter Tutma
Ret, tek seçenek değildir. TMK m.632 uyarınca mirasçılardan her biri, mirası kabul veya reddetmek yerine resmî tasfiye isteminde bulunabilir. Bu hâlde mirasçılar tereke borçlarından sorumlu olmaz; tereke, sulh mahkemesi tarafından veya atanacak tasfiye memurları eliyle tasfiye edilir ve arta kalan değer mirasçılara verilir. Mirasçılardan biri mirası kabul ederse bu istem dikkate alınmaz.
Terekenin durumu belirsizse, TMK m.619 uyarınca resmî defter tutulması istenebilir. Bu istem, mirasın açıldığının öğrenildiği tarihten başlayarak bir ay içinde sulh hâkimine yapılır ve mirasçılık sıfatının kaybına yol açmaz. Defterin tamamlanmasının ardından mirasçıya beyanda bulunması için süre verilir; mirasçı bu aşamada mirası reddedebilir, kabul edebilir, resmî tasfiye isteyebilir veya mirası deftere göre kabul edebilir. Deftere göre kabul hâlinde mirasçı, yalnızca deftere yazılmış borçlardan sorumlu olur.