Genel Çerçeve
Miras hukuku, bir kişinin ölümü hâlinde malvarlığının kimlere ve hangi oranda geçeceğini, bu geçişin nasıl gerçekleşeceğini ve mirasçıların birbirleriyle ilişkilerini düzenler. Alanın temel kaynağı 4721 sayılı Türk Medenî Kanunu’nun üçüncü kitabıdır. Bu kitapta yasal mirasçılık, ölüme bağlı tasarruflar, mirasın açılması, mirasın kazanılması ve terekenin paylaşımı düzenlenmiştir.
Türk hukukunda miras, kural olarak ölüm anında kendiliğinden ve bir bütün olarak mirasçılara geçer. Mirasçılar, tereke üzerinde elbirliğiyle hak sahibi olur ve terekenin borçlarından kişisel olarak sorumlu tutulur. Bu nedenle mirasın kabul edilip edilmeyeceğine ilişkin karar, hem hak hem de sorumluluk yönünden sonuç doğurur.
Yasal mirasçılık zümre sistemine dayanır. Altsoy birinci zümreyi, ana ve baba ile onların altsoyu ikinci zümreyi, büyük ana ve büyük baba ile onların altsoyu üçüncü zümreyi oluşturur. Sağ kalan eş, birlikte mirasçı olduğu zümreye göre değişen oranda mirastan pay alır. Mirasbırakan, ölüme bağlı tasarrufla malvarlığı üzerinde düzenleme yapabilir; ancak saklı paylı mirasçıların payları bu tasarruf özgürlüğünü sınırlar.
Yargılama usulü bakımından 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu, terekeye ilişkin bazı işlemlerde noterliklerin görevleri bakımından 1512 sayılı Noterlik Kanunu, yabancılık unsuru taşıyan miras ilişkilerinde ise 5718 sayılı Milletlerarası Özel Hukuk ve Usul Hukuku Hakkında Kanun hükümleri uygulanır.
Bu Alanda Yürütülen İşler
Büromuzun bu alanda yürüttüğü işlerin başında mirasçılık durumunun belirlenmesi gelmektedir. Mirasçılık belgesinin alınması, belgenin gerçek durumu yansıtmadığı iddiasıyla iptali ve yeniden düzenlenmesine ilişkin istemler bu kapsamdadır.
Ölüme bağlı tasarruflara ilişkin işler ayrı bir grup oluşturur. El yazılı ve resmî vasiyetname ile miras sözleşmesi hazırlanmasında hukuki çerçevenin açıklanması, mevcut bir vasiyetnamenin açılması ve okunması sürecinin takibi, şekle veya ehliyete aykırılık ya da irade sakatlığı iddiasına dayanan iptal davaları yürütülmektedir.
Saklı payı zedelenen mirasçılar bakımından tenkis davaları takip edilmektedir. Mirasbırakanın sağlığında yaptığı devirlerin mirastan mal kaçırma amacı taşıdığı ileri sürülen hâllerde, muris muvazaasına dayanan tapu iptali ve tescil davaları açılmaktadır.
Terekenin borca batık olduğu ya da kapsamının bilinmediği durumlarda mirasın reddi, terekenin tespiti ve resmî defter tutulması talepleri ile resmî tasfiye istemleri hazırlanmaktadır.
Paylaşma aşamasında ise miras ortaklığının giderilmesi, terekedeki taşınmazların paylaştırılması, miras payının devri ve mirastan feragat sözleşmelerinin hazırlanması ile terekeyi elinde bulunduran kişilere karşı miras sebebiyle istihkak davaları yürütülmektedir.
Süreç Nasıl İlerler
Miras uyuşmazlıklarında süreç, terekenin kapsamının ve mirasçılık durumunun belirlenmesiyle başlar. Nüfus kayıtları, tapu ve banka kayıtları, araç ve şirket pay kayıtları ile varsa vasiyetname ve sözleşmeler bu aşamada incelenir.
Vasiyetname bulunması hâlinde, bu belgenin sulh hukuk mahkemesince açılması ve ilgililere okunması gerekir. Vasiyetnamenin açılmasından sonra mirasçılara tebligat yapılır ve itiraz süreleri bu tarihten itibaren işlemeye başlar.
Mirasın reddi, mirasçının sulh hukuk mahkemesine yapacağı sözlü veya yazılı beyanla gerçekleşir. Beyan koşulsuz olmalıdır. Reddin mahkemece tespit edilerek özel kütüğe yazılması üzerine, reddeden mirasçı terekeye ilişkin sorumluluktan kurtulur.
Tenkis, vasiyetnamenin iptali ve muris muvazaası gibi uyuşmazlıklarda dava genel mahkemelerde açılır ve dava şartı arabuluculuk aranmaz. Buna karşılık terekedeki taşınmazların paylaştırılmasına ve ortaklığın giderilmesine ilişkin uyuşmazlıklar dava şartı arabuluculuk kapsamındadır; bu davalarda dava açılmadan önce arabulucuya başvurulmuş olması gerekir.
Yargılama sırasında taşınmaz değerlerinin ve saklı pay hesaplarının belirlenmesi için bilirkişi incelemesi yaptırılır. Mirasbırakanın ehliyetine ilişkin iddialarda sağlık kayıtları celbedilir ve bilirkişi raporu alınır. Terekenin korunması amacıyla, yargılama süresince tedbir kararı verilmesi de istenebilir.
Sık Karşılaşılan Konular
Saklı pay ve tasarruf edilebilir kısım. Altsoy, ana ve baba ile sağ kalan eş bakımından kanunla korunan saklı paylar öngörülmüştür. Mirasbırakan, ancak saklı paylar dışında kalan kısım üzerinde serbestçe tasarruf edebilir.
Vasiyetnamenin şekli. El yazılı vasiyetnamenin başından sonuna kadar mirasbırakanın el yazısıyla yazılmış, tarih konulmuş ve imzalanmış olması gerekir. Resmî vasiyetname ise iki tanığın katılmasıyla resmî memur önünde düzenlenir. Şekil koşullarına uyulmaması iptal sebebi oluşturur.
Muris muvazaası. Mirasbırakanın, mirasçılarından mal kaçırmak amacıyla gerçekte bağışlamak istediği taşınmazı satış gibi göstererek devretmesi hâlinde, saklı pay sahibi olsun olmasın mirasçılar tapu iptali ve tescil isteyebilir.
Denkleştirme. Mirasbırakanın sağlığında altsoyuna karşılıksız olarak yaptığı kazandırmalar, aksi belirtilmedikçe paylaşmada denkleştirmeye tabi tutulur.
Terekenin borçları. Mirası kayıtsız şartsız kabul eden mirasçılar, terekenin borçlarından kişisel malvarlıklarıyla da sorumlu olur. Resmî defter tutulması istenmesi, sorumluluğun sınırlandırılması bakımından önem taşır.
Dikkat Edilmesi Gereken Süreler
Mirasın reddi, yasal ve atanmış mirasçılar bakımından üç aylık süreye tabidir. Bu süre, yasal mirasçılar için mirasbırakanın ölümünü ve mirasçı olduklarını sonradan öğrendikleri ispatlanmadıkça ölümü öğrendikleri tarihten; vasiyetname ile atanmış mirasçılar için ise tasarrufun kendilerine resmen bildirildiği tarihten işlemeye başlar. Sürenin kaçırılması, mirasın kayıtsız şartsız kabul edilmiş sayılması sonucunu doğurur. Terekenin resmî defterinin tutulması istemi ise mirasın açıldığının öğrenilmesinden itibaren bir ay içinde ileri sürülür.
Tenkis davası açma hakkı, mirasçıların saklı paylarına tecavüz edildiğini öğrendikleri tarihten başlayarak bir yıl ve her hâlde vasiyetnamelerde açılma tarihinin, diğer tasarruflarda mirasın açılması tarihinin üzerinden on yıl geçmekle düşer.
Ölüme bağlı tasarrufun iptali davası, davacının tasarrufu, iptal sebebini ve kendisinin hak sahibi olduğunu öğrendiği tarihten başlayarak bir yıl içinde açılır. Her hâlde iptal davası açma hakkı, vasiyetnamelerde açılma tarihinin, diğer tasarruflarda mirasın açılmasının üzerinden, iyiniyetli davalılara karşı on yıl, iyiniyetli olmayan davalılara karşı yirmi yıl geçmekle düşer.
Miras sebebiyle istihkak davası, davacının kendisinin mirasçı olduğunu ve iyiniyetli davalının terekeyi veya tereke malını elinde bulundurduğunu öğrendiği tarihten başlayarak bir yıl ve her hâlde mirasbırakanın ölümünün veya vasiyetnamenin açılmasının üzerinden on yıl geçmekle zamanaşımına uğrar. İyiniyetli olmayan davalılara karşı bu süre yirmi yıldır.
Buna karşılık miras ortaklığının giderilmesi istemi herhangi bir süreye bağlı değildir; mirasçılar, aksine bir düzenleme bulunmadıkça her zaman paylaşma isteyebilir. Süreler dava türüne göre değiştiğinden, her olayda ilgili kanun hükmünün ayrıca değerlendirilmesi gerekir.