Genel Çerçeve
Aile hukuku, kişilerin evlenme, boşanma, soybağı, velayet, vesayet ve eşler arasındaki mal ilişkileri gibi aile bağından doğan hak ve yükümlülüklerini düzenleyen hukuk dalıdır. Türk hukukunda bu alanın temel kaynağı 4721 sayılı Türk Medenî Kanunu’nun “Aile Hukuku” başlıklı ikinci kitabıdır. Evlenmenin koşulları, evliliğin genel hükümleri, boşanma sebepleri ve sonuçları, eşler arasındaki mal rejimleri, soybağı, velayet ve vesayete ilişkin kurallar bu kitapta yer alır.
Uygulamada Türk Medenî Kanunu’nun yanında başka düzenlemeler de devreye girer. Şiddet veya şiddete uğrama tehlikesi bulunan hâllerde 6284 sayılı Ailenin Korunması ve Kadına Karşı Şiddetin Önlenmesine Dair Kanun uyarınca koruyucu ve önleyici tedbirlere karar verilebilir. Yargılama usulü bakımından 4787 sayılı Aile Mahkemelerinin Kuruluş, Görev ve Yargılama Usullerine Dair Kanun ile 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu uygulanır. Taraflardan birinin yabancı olması veya uyuşmazlığın yabancı unsur taşıması hâlinde 5718 sayılı Milletlerarası Özel Hukuk ve Usul Hukuku Hakkında Kanun hükümleri değerlendirilir.
Aile hukukuna ilişkin davalar, kural olarak aile mahkemelerinde görülür. Aile mahkemesi bulunmayan yerlerde bu davalara asliye hukuk mahkemesi aile mahkemesi sıfatıyla bakar.
Bu Alanda Yürütülen İşler
Büromuzun aile hukuku alanında yürüttüğü işlerin başında boşanma davalarında taraf vekilliği gelmektedir. Hem anlaşmalı boşanma sürecinde protokol hazırlanması ve duruşmada taraf temsili, hem de çekişmeli boşanma davalarında dava dilekçesinin hazırlanması, delil sunulması ve yargılamanın takibi bu kapsamdadır.
Boşanmanın fer’î sonuçlarına ilişkin talepler ayrı bir çalışma konusunu oluşturur. Velayetin düzenlenmesi, çocuk ile kişisel ilişki kurulması, koşulların değişmesi hâlinde velayetin değiştirilmesi, tedbir nafakası, iştirak nafakası ve yoksulluk nafakası talepleri ile maddi ve manevi tazminat istemleri bu başlık altında ele alınır.
Eşler arasındaki mal ilişkisinin çözümlenmesi de bu alanın önemli bir bölümünü oluşturur. Yasal mal rejimi olan edinilmiş mallara katılma rejiminin tasfiyesi, katılma alacağı, değer artış payı ve katkı payı alacağı talepleri ile mal ayrılığı veya paylaşmalı mal ayrılığı gibi seçimlik rejimlere ilişkin sözleşmelerin hazırlanması yürütülen işler arasındadır.
Soybağına ilişkin işler bakımından babalık davası, soybağının reddi, tanımanın iptali ve evlat edinme başvuruları takip edilmektedir. Ayrıca aile konutu şerhinin tapuya işlenmesi, vesayet ve kayyımlık başvuruları ile yabancı mahkemelerce verilen boşanma kararlarının Türkiye’de tanınması ve tenfizi işlemleri yürütülmektedir.
Süreç Nasıl İlerler
Aile hukuku uyuşmazlıklarında süreç, çoğunlukla mevcut durumun ve elde bulunan belgelerin değerlendirilmesiyle başlar. Nüfus kayıtları, tapu ve banka kayıtları, sosyal güvenlik kayıtları ile varsa yazışmalar bu aşamada gözden geçirilir.
Boşanma, velayet ve tazminat gibi talepler bakımından dava şartı olarak arabuluculuğa başvurma zorunluluğu bulunmamaktadır. Buna karşılık 6325 sayılı Hukuk Uyuşmazlıklarında Arabuluculuk Kanunu’na 7445 sayılı Kanun ile eklenen düzenleme uyarınca, aile hukukundan kaynaklanan ve konusu bir miktar paranın ödenmesi olan nafaka alacaklarına ilişkin uyuşmazlıklarda dava açılmadan önce arabulucuya başvurulması dava şartıdır. Boşanma davası içinde ileri sürülen nafaka talepleri bu zorunluluğun dışındadır.
Dava açıldıktan sonra dilekçeler teatisi aşaması tamamlanır; ardından ön inceleme duruşması yapılır ve uyuşmazlık konuları belirlenir. Yargılama sırasında tanık dinlenmesi, bilirkişi incelemesi, sosyal inceleme raporu alınması ve çocuğun dinlenmesi gibi işlemler gündeme gelebilir. Karar verilinceye kadar geçen sürede nafaka, velayet ve koruma tedbirlerine ilişkin geçici tedbir kararları istenebilir.
İlk derece mahkemesi kararına karşı istinaf, koşulları varsa temyiz yolu açıktır. Boşanma kararının kesinleşmesi, nüfus kayıtlarına işlenmesi ve mal rejimi tasfiyesinin görülebilmesi bakımından belirleyicidir.
Sık Karşılaşılan Konular
Anlaşmalı ve çekişmeli boşanma ayrımı. Evlilik en az bir yıl sürmüşse ve eşler boşanmanın malî sonuçları ile çocukların durumu konusunda anlaşmışsa, hâkimin tarafları bizzat dinleyerek iradelerini serbestçe açıkladığına kanaat getirmesi hâlinde anlaşmalı boşanma mümkündür. Anlaşma sağlanamadığında dava çekişmeli olarak görülür.
Velayet ve kişisel ilişki. Velayet düzenlemesinde ölçüt çocuğun üstün yararıdır. Velayet kendisine bırakılmayan ana veya baba ile çocuk arasında kişisel ilişki kurulmasına karar verilir; koşulların değişmesi hâlinde bu düzenlemenin değiştirilmesi istenebilir.
Nafaka türleri. Yargılama sürerken hükmedilen tedbir nafakası, çocuğun bakım giderleri için ödenen iştirak nafakası ve boşanma yüzünden yoksulluğa düşecek eş lehine hükmedilen yoksulluk nafakası birbirinden farklı hukuki temellere dayanır.
Mal rejiminin tasfiyesi. Edinilmiş mallara katılma rejiminde, tasfiye davası kural olarak boşanma davasının kesinleşmesinden sonra görülür. Malların edinilme tarihi, finansman kaynağı ve kişisel mal niteliği taşıyıp taşımadığı incelenir.
Koruma tedbirleri. 6284 sayılı Kanun kapsamındaki tedbir talepleri, mülkî amire veya hâkime yapılan başvuru üzerine ivedilikle değerlendirilir; bu talepler için delil gösterilmesi zorunlu değildir.
Dikkat Edilmesi Gereken Süreler
Aile hukukunda bazı talepler hak düşürücü sürelere, bazıları ise zamanaşımına bağlanmıştır. Zina, hayata kast, pek kötü veya onur kırıcı davranış sebeplerine dayanan boşanma davasında dava hakkı, boşanma sebebinin öğrenilmesinden başlayarak altı ay ve her hâlde bu sebebin doğumundan başlayarak beş yıl geçmekle düşer; ancak affeden tarafın dava hakkı bulunmaz. Terk sebebiyle boşanma davası açılabilmesi için ayrılığın en az altı ay sürmüş ve devam ediyor olması, istem üzerine hâkim veya noter tarafından yapılan ihtarın sonuçsuz kalması ve ihtardan sonra iki ayın geçmiş bulunması aranır. Evlilik birliğinin ortak hayatı sürdürmeleri beklenmeyecek derecede temelinden sarsılması sebebine dayanan davada ise hak düşürücü süre öngörülmemiştir.
Boşanmanın fer’îsi niteliğindeki maddi ve manevi tazminat ile yoksulluk nafakası talepleri, boşanma hükmüyle birlikte karara bağlanmamışsa ayrı bir dava ile ileri sürülebilir. Evliliğin boşanma sebebiyle sona ermesinden doğan bu dava hakları, boşanma hükmünün kesinleşmesinin üzerinden bir yıl geçmekle zamanaşımına uğrar. Mal rejiminin tasfiyesinden doğan alacaklar bakımından ise genel zamanaşımı süreleri uygulanır.
Soybağına ilişkin davalarda da süre sınırlamaları bulunur. Kocanın açacağı soybağının reddi davası, doğumu ve baba olmadığını veya ananın gebe kaldığı sırada başka bir erkek ile birlikte olduğunu öğrendiği tarihten başlayarak bir yıl içinde açılır. Çocuğun dava hakkı ise ergin olmasından başlayan ayrı bir süreye bağlanmıştır. Gecikme haklı bir sebebe dayanıyorsa süre, bu sebebin ortadan kalkmasından sonra işlemeye başlar. Bu davalarda öngörülen mutlak süreler Anayasa Mahkemesi kararlarına konu olmuştur. Süreler dava türüne ve somut duruma göre değiştiğinden, her olayda yürürlükteki kanun hükmünün ayrıca değerlendirilmesi gerekir.