Hükmün Kapsamı
4721 sayılı Türk Medeni Kanunu’nun 166. maddesinin üçüncü fıkrası, evlilik birliğinin temelinden sarsılmasına dayanan boşanmanın özel bir görünümünü düzenler. Hükme göre evlilik en az bir yıl sürmüşse, eşlerin birlikte başvurması ya da bir eşin diğerinin davasını kabul etmesi hâlinde evlilik birliği temelinden sarsılmış sayılır.
Bu, bir karinedir. Taraflar boşanma sebebini ayrıca ispatlamak zorunda değildir; kusur incelemesi yapılmaz. Buna karşılık fıkra, boşanma kararı verilebilmesini dört koşulun birlikte gerçekleşmesine bağlamıştır. Koşullardan birinin eksikliği hâlinde dava, anlaşmalı boşanma olarak sonuçlandırılamaz.
Birinci Koşul: Bir Yıllık Evlilik Süresi
Evliliğin en az bir yıl sürmüş olması gerekir. Süre, evlenme töreninin yapıldığı tarihten itibaren hesaplanır; nikâh tarihi esas alınır, fiilen birlikte yaşanan süre değil. Bir yıl dolmadan açılan davada anlaşmalı boşanma hükümleri uygulanamaz. Bu durumda dava, TMK m.166/1 uyarınca çekişmeli boşanma olarak yürütülür ve genel ispat kurallarına tabi olur.
Sürenin dava tarihinde dolmuş olması aranır. Dava açıldıktan sonra bir yılın dolması, başlangıçtaki eksikliği gidermez; bu yönde bir talep hâlinde davanın ıslahı veya yeni dava açılması gündeme gelir.
İkinci Koşul: Birlikte Başvuru veya Davanın Kabulü
İki usul öngörülmüştür. Eşler dava dilekçesini birlikte imzalayarak başvurabilir. Alternatif olarak, eşlerden biri dava açar ve diğer eş bu davayı kabul eder. İkinci ihtimalde kabul beyanının duruşmada açıkça ortaya konması gerekir.
Fıkranın son cümlesi bu noktada önemlidir: tarafların ikrarlarının hâkimi bağlamayacağına ilişkin kural, anlaşmalı boşanmada uygulanmaz. Boşanma davalarında geçerli olan bu genel istisna, anlaşmalı boşanma bakımından kaldırılmıştır.
Üçüncü Koşul: Tarafların Hâkim Önünde Bizzat Dinlenmesi
Hâkimin, tarafları bizzat dinleyerek iradelerinin serbestçe açıklandığına kanaat getirmesi şarttır. Bu koşul, anlaşmalı boşanmanın en katı unsurudur.
Yargı uygulamasında, tarafların duruşmada hazır bulunması aranmakta; yalnızca vekil aracılığıyla temsil yeterli görülmemektedir. Vekâletnamede boşanma yetkisinin bulunması, bizzat dinlenme koşulunun yerine geçmez. Amaç, iradenin baskı altında oluşup oluşmadığının doğrudan gözlenmesidir.
Dinleme sırasında hâkim; boşanma iradesinin serbest olup olmadığını, protokol içeriğinin taraflarca bilinip bilinmediğini ve protokolün kabul edilip edilmediğini ayrı ayrı sorar. Tarafların beyanları tutanağa geçirilir.
Dördüncü Koşul: Protokolün Hâkim Tarafından Uygun Bulunması
Hâkimin, boşanmanın malî sonuçları ile çocukların durumu hususunda taraflarca kabul edilen düzenlemeyi uygun bulması gerekir. Hâkim, tarafların ve çocukların menfaatlerini göz önünde tutarak protokolde gerekli gördüğü değişiklikleri yapabilir. Bu değişiklikler taraflarca da kabul edilirse boşanmaya hükmolunur; kabul edilmezse dava çekişmeli olarak devam eder.
Protokolde Yer Alması Gereken Hususlar
Protokolün, uyuşmazlık doğurabilecek tüm başlıkları kapsaması beklenir. Uygulamada aşağıdaki konular ayrı ayrı düzenlenir:
Velayet. Ortak çocuk varsa velayetin hangi eşe bırakılacağı açıkça yazılır. Velayet kamu düzenine ilişkindir; hâkim, çocuğun yararını gözeterek taraf iradesinden ayrılabilir. İdrak çağındaki çocuğun görüşünün alınması, yargılamanın olağan uygulamasıdır.
Kişisel ilişki. TMK m.323 uyarınca velayet kendisine bırakılmayan eş ile çocuk arasında kurulacak kişisel ilişkinin gün, saat ve sürelerinin tereddüde yer bırakmayacak biçimde belirlenmesi gerekir. Yarıyıl ve yaz tatilleri ile dinî bayramlara ilişkin düzenlemenin ayrıca yazılması, ileride icra aşamasında sorun çıkmasını önler.
İştirak nafakası. TMK m.182/2 uyarınca velayet kendisine verilmeyen eşin çocuğun bakım ve eğitim giderlerine katılma yükümlülüğü düzenlenir. Miktarın yanında, ödeme günü ve her yıl uygulanacak artış ölçütü de belirtilir. İştirak nafakası çocuğun hakkı olduğundan, bu kalemden tümüyle vazgeçilmesi uygun görülmez.
Yoksulluk nafakası. TMK m.175 uyarınca boşanma yüzünden yoksulluğa düşecek tarafın talebi düzenlenir. Bu nafakadan protokolde açıkça feragat edilmişse, sonradan aynı sebeple talepte bulunulamaz.
Maddi ve manevi tazminat. TMK m.174 kapsamındaki taleplerin ileri sürülüp sürülmediği, sürülüyorsa miktarı ve ödeme biçimi yazılır. Talepten feragat ediliyorsa bu husus açıkça belirtilir.
Mal rejiminin tasfiyesi. Edinilmiş mallara katılma rejiminden doğan katılma ve değer artış payı alacaklarının nasıl karşılanacağı düzenlenir. Taşınmaz devri öngörülüyorsa, tapuda devir işleminin hangi süre içinde yapılacağı belirtilir; tapu devrine ilişkin taahhüdün resmî şekle tabi olduğu gözetilmelidir. Karşılıklı feragat kararlaştırılıyorsa bu da açıkça yazılır.
Soyadı. TMK m.173 uyarınca kadın, boşanmayla evlenmeden önceki soyadını yeniden alır. Boşandığı eşinin soyadını kullanmaya devam etme talebi varsa, bunun protokolde ve talep sonucunda yer alması gerekir.
Yargılama gideri ve vekâlet ücreti. Bu kalemlerin kimin üzerinde bırakılacağı belirtilir.
Kararın Kesinleşmesi ve İradeden Dönme
Boşanma kararı, kesinleşmeden hüküm doğurmaz. Nüfus kaydına tescil ve evliliğin sona ermesi kesinleşme tarihine bağlıdır. Tarafların kanun yoluna başvurma hakkından feragat etmesi, kesinleşmeyi hızlandırır.
Buna karşılık taraflardan biri kararı kanun yoluna taşırsa, anlaşmalı boşanma iradesinden dönmüş sayılır. Bu hâlde dosya, taraf delillerinin toplanacağı çekişmeli boşanma yargılamasına dönüşür.
İrat biçiminde ödenmesine karar verilen nafaka ve tazminatın sonradan değiştirilmesi ise mümkündür. TMK m.176/4 uyarınca tarafların malî durumlarının değişmesi veya hakkaniyetin gerektirmesi hâlinde bu edimler artırılabilir ya da azaltılabilir. Protokolde yer alan düzenlemenin kesin ve değişmez olmadığı, özellikle çocuğa ilişkin kalemler bakımından gözetilmelidir.