Genel Çerçeve
Ceza hukuku, hangi eylemlerin suç sayıldığını, bu eylemlere hangi yaptırımların uygulanacağını ve ceza sorumluluğunun koşullarını belirleyen hukuk dalıdır. Maddi ceza hukukunun temel kaynağı 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu’dur. Kanun’un genel hükümler kısmında suçun unsurları, kusurluluk, hukuka uygunluk sebepleri, teşebbüs, iştirak, içtima ve yaptırım sistemi düzenlenmiş; özel hükümler kısmında ise tek tek suç tipleri tanımlanmıştır.
Suç şüphesinin araştırılmasından hükmün kesinleşmesine kadar izlenecek usul 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu’nda yer alır. Bu Kanun; soruşturma ve kovuşturma evrelerini, koruma tedbirlerini, delil kurallarını, savunma haklarını ve kanun yollarını düzenler. Kesinleşen cezaların yerine getirilmesi ise 5275 sayılı Ceza ve Güvenlik Tedbirlerinin İnfazı Hakkında Kanun hükümlerine tabidir.
Türk Ceza Kanunu dışında çok sayıda özel kanunda da suç ve ceza hükmü bulunur. Uyuşturucu madde, kaçakçılık, vergi, sermaye piyasası, bilişim, trafik ve iş sağlığı ve güvenliği mevzuatı bunların başında gelir. Ayrıca Anayasa ve Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi’nde güvence altına alınan adil yargılanma hakkı, ceza muhakemesinin bütün aşamalarında gözetilmesi gereken temel ölçütleri belirler.
Bu Alanda Yürütülen İşler
Büromuzun ceza hukuku alanında yürüttüğü işlerin başında soruşturma aşamasında müdafilik gelmektedir. Kolluk veya Cumhuriyet savcılığı tarafından yapılan ifade alma işlemlerinde hazır bulunulması, şüphelinin haklarının hatırlatılması, soruşturma dosyasının incelenmesi ve savunmaya esas belgelerin sunulması bu kapsamdadır.
Kovuşturma aşamasında sanık müdafiliği yürütülmekte; iddianamenin ve dosya kapsamının değerlendirilmesi, savunma dilekçelerinin hazırlanması, tanık ve bilirkişi beyanlarına karşı beyanda bulunulması ve duruşmalarda temsil işleri yapılmaktadır.
Suçtan zarar gören taraf bakımından ise suç duyurusunda bulunulması, şikâyet dilekçelerinin hazırlanması, soruşturmanın takibi ve kovuşturma aşamasında katılan vekilliği görevleri yerine getirilmektedir. Kovuşturmaya yer olmadığına dair kararlara karşı itiraz başvuruları da bu kapsamda hazırlanmaktadır.
Koruma tedbirlerine ilişkin başvurular ayrı bir iş grubunu oluşturur. Tutuklama kararına itiraz, tutukluluğun incelenmesi taleplerinin takibi, adlî kontrol tedbirlerinin değiştirilmesi veya kaldırılması istemleri ile el koyma ve arama işlemlerine karşı başvurular bu başlık altında ele alınır.
Hüküm verildikten sonra istinaf ve temyiz dilekçelerinin hazırlanması, kanun yolu aşamalarının takibi yürütülmektedir. Ayrıca kesinleşen kararlar bakımından infaz hesabına itiraz, koşullu salıverilme ve denetimli serbestlik uygulamalarına ilişkin infaz hâkimliği başvuruları yapılmaktadır.
Süreç Nasıl İlerler
Ceza muhakemesi iki temel evreden oluşur. Soruşturma evresi, suç şüphesinin öğrenilmesiyle başlar ve Cumhuriyet savcısının yürüttüğü araştırma ile devam eder. Bu aşamada delil toplanır, şüphelinin ifadesi alınır, gerekli görülürse koruma tedbirlerine başvurulur. Soruşturma sonunda yeterli şüphe bulunuyorsa iddianame düzenlenir; aksi hâlde kovuşturmaya yer olmadığına karar verilir.
İddianamenin mahkemece kabul edilmesiyle kovuşturma evresi başlar. Duruşma hazırlığı, duruşma, delillerin tartışılması ve hüküm aşamaları izlenir. Ceza muhakemesinde arabuluculuk kurumu bulunmaz; buna karşılık kanunda sayılan belirli suçlar bakımından uzlaştırma usulü öngörülmüştür. Uzlaştırma kapsamındaki bir suçta, soruşturma veya kovuşturma aşamasında dosya uzlaştırma bürosuna gönderilir ve uzlaştırmacı görevlendirilir. Uzlaşma sağlanırsa kovuşturmaya yer olmadığına veya davanın düşmesine karar verilir.
Hükmün açıklanmasından sonra kanun yolu aşaması gelir. İlk derece mahkemesi kararlarına karşı bölge adliye mahkemesine istinaf başvurusu yapılır. İstinaf incelemesi sonucunda verilen kararlardan kanunda gösterilenler bakımından temyiz yolu açıktır. İç hukuk yolları tükendikten sonra, koşulları varsa Anayasa Mahkemesi’ne bireysel başvuruda bulunulması gündeme gelebilir.
Sık Karşılaşılan Konular
Şikâyete bağlı suçlar. Bazı suçlarda soruşturma ve kovuşturma yapılması, zarar görenin şikâyetine bağlıdır. Bu suçlarda şikâyetten vazgeçme, kovuşturma aşamasında sanığın kabul etmesi koşuluyla davanın düşmesine yol açar.
Gözaltı ve tutuklama. Gözaltı, yakalanan kişinin kanunda öngörülen süre içinde özgürlüğünün kısıtlanmasıdır. Tutuklama ise kuvvetli suç şüphesinin varlığını gösteren somut delillerin ve bir tutuklama nedeninin bulunmasını gerektiren, ölçülülük ilkesine tabi bir koruma tedbiridir. Her iki tedbire karşı da itiraz yolu açıktır.
Adlî kontrol. Tutuklama yerine uygulanabilen; yurt dışına çıkış yasağı, konutu terk etmeme, imza atma yükümlülüğü ya da güvence gösterilmesi gibi tedbirlerden oluşan bir kurumdur. Koşulların değişmesi hâlinde tedbirin değiştirilmesi veya kaldırılması istenebilir.
Seçenek yaptırımlar ve cezanın ertelenmesi. Kanunda belirlenen sınırların altındaki kısa süreli hapis cezaları bakımından, koşulların varlığı hâlinde adlî para cezasına veya kanunda sayılan seçenek tedbirlere çevirme ile cezanın ertelenmesi gündeme gelebilir. Hükmolunan cezaya bağlanan sonuçlara ilişkin kurumlar kanun değişikliklerine ve Anayasa Mahkemesi kararlarına göre değiştiğinden, her dosyada yürürlükteki hükümlerin ayrıca incelenmesi gerekir.
Bilişim ve iletişim yoluyla işlenen suçlar. Sosyal medya paylaşımları, elektronik yazışmalar ve dijital kayıtlar bakımından delilin hukuka uygun elde edilip edilmediği ve dijital materyalin incelenmesine ilişkin usul kuralları ayrıca değerlendirilir.
Dikkat Edilmesi Gereken Süreler
Şikâyete bağlı suçlarda, kanunda aksi yazılı olmadıkça, zarar gören kişinin fiili ve failin kim olduğunu bildiği veya öğrendiği günden başlayarak altı ay içinde şikâyette bulunması gerekir. Bu süre geçtikten sonra şikâyet hakkı düşer ve soruşturma yapılamaz.
Kovuşturmaya yer olmadığına dair karara karşı itiraz, kararın tebliğ edildiği tarihten itibaren on beş gün içinde yetkili sulh ceza hâkimliğine yapılır. Hâkim veya mahkeme kararlarına karşı genel itiraz yolu ise, aksi belirtilmedikçe, kararın öğrenilmesinden itibaren yedi gün içinde kullanılır. Tutuklama kararına itiraz bakımından da bu süre geçerlidir.
Kanun yolu süreleri bakımından istinaf başvurusu, hükmün açıklanmasından itibaren yedi gün içinde yapılır; hüküm sanığın yokluğunda açıklanmışsa süre tebliğ tarihinden başlar. İstinaf incelemesi sonucunda verilen ve temyizi mümkün olan kararlara karşı temyiz başvurusu ise on beş gün içinde yapılır; bu süre kararın açıklanmasından, karar ilgilinin yokluğunda açıklanmışsa tebliğ tarihinden başlar.
Suçun işlendiği tarihten itibaren belirli bir süre geçmesiyle dava açılamaması sonucunu doğuran dava zamanaşımı süreleri, suç için öngörülen cezanın üst sınırına göre değişir. Kesinleşen cezaların infaz edilememesine yol açan ceza zamanaşımı bakımından da ayrı süreler öngörülmüştür. Süreler suç tipine ve somut duruma göre farklılık gösterdiğinden, her olayda ilgili kanun hükmünün ayrıca incelenmesi gerekir.