Genel Çerçeve
İdare hukuku, kamu idaresinin kuruluşunu, işleyişini ve kişilerle olan ilişkilerini düzenleyen hukuk dalıdır. İdarenin tek yanlı olarak kurduğu işlemler ve yürüttüğü eylemler, hukuka uygunluk denetimine tabidir. Bu denetim, adli yargıdan ayrı bir düzen oluşturan idari yargı mercileri tarafından yapılır.
Yargılama usulünün temel kaynağı 2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu’dur. Bu Kanun; iptal davası, tam yargı davası ve idari sözleşmelerden doğan davaları düzenler, dava açma sürelerini belirler, yürütmenin durdurulması kurumunu ve kanun yollarını gösterir. Yargı örgütü bakımından 2575 sayılı Danıştay Kanunu ile 2576 sayılı Kanun uygulanır.
Uyuşmazlığın konusuna göre çok sayıda özel düzenleme devreye girer. Kamu görevlileri bakımından 657 sayılı Devlet Memurları Kanunu, kamulaştırmada 2942 sayılı Kanun, yapılaşmada 3194 sayılı İmar Kanunu, kamu alımlarında 4734 ve 4735 sayılı kanunlar, idari yaptırımlarda 5326 sayılı Kabahatler Kanunu, vergilendirmede 213 sayılı Vergi Usul Kanunu ile 6183 sayılı Kanun başlıca kaynaklardır.
Bu Alanda Yürütülen İşler
Büromuzun bu alanda yürüttüğü işlerin başında iptal davaları gelmektedir. İdari işlemin yetki, şekil, sebep, konu ve amaç unsurlarından biri yönünden hukuka aykırı olduğu iddiasıyla açılan bu davalarda, dava dilekçesinin hazırlanması ve yargılamanın takibi yapılmaktadır.
İdarenin hukuka aykırı işlem veya eylemi nedeniyle uğranılan zararların giderilmesi amacıyla tam yargı davaları açılmaktadır. Hizmet kusuru ve kusursuz sorumluluk esaslarına dayanan bu davalarda maddi ve manevi zararların belirlenmesi süreçte önem taşır.
Kamu görevlilerine ilişkin işler ayrı bir grup oluşturur. Atama, nakil, görevden uzaklaştırma, disiplin cezası, parasal hakların ödenmemesi ve göreve son verme işlemlerine karşı açılan davalar ile bu işlemlere karşı idari başvuruların hazırlanması bu kapsamdadır.
İmar ve yapılaşma konularında imar planlarına, plan değişikliklerine, imar durumu belgelerine, yapı ruhsatı ve yapı kullanma izni işlemlerine, yıkım kararlarına ve imar para cezalarına karşı başvurular yürütülmektedir. Kamulaştırma işlemlerine karşı iptal davaları da bu başlık altında ele alınır.
Kamu alımları bakımından ihale dokümanına ve ihale sürecindeki işlemlere karşı idareye şikâyet ile Kamu İhale Kurumu’na itirazen şikâyet başvuruları hazırlanmakta, kurul kararlarına karşı dava açılmaktadır. Ayrıca idari para cezalarına karşı başvuru yolları ile vergi ve gümrük işlemlerine karşı açılan davalar takip edilmektedir.
Süreç Nasıl İlerler
İdari yargıda süreç, dava konusu işlemin ve dayandığı mevzuatın incelenmesiyle başlar. İşlemin hangi makam tarafından, hangi yetkiye dayanılarak ve hangi gerekçeyle kurulduğu ile ilgiliye nasıl bildirildiği belirlenir. Tebliğ tarihi, dava açma süresinin başlangıcı bakımından belirleyicidir.
İdare hukuku uyuşmazlıklarında arabuluculuk dava şartı olarak öngörülmemiştir. Bununla birlikte, bazı uyuşmazlıklarda dava açılmadan önce idari başvuru yapılması zorunludur. Tam yargı davalarında, idari eylem nedeniyle hakkı ihlal edilen kişinin önce ilgili idareye başvurması gerekir. Kamu ihalelerinde şikâyet ve itirazen şikâyet aşamaları, dava açılmadan önce tüketilmesi gereken zorunlu başvuru yollarıdır. Vergi uyuşmazlıklarında ise uzlaşma, düzeltme ve şikâyet yolları isteğe bağlı olarak kullanılabilir.
Dava, yetkili idare veya vergi mahkemesinde açılır; kanunda sayılan bazı işlemler bakımından ise ilk derece mahkemesi olarak Danıştay görevlidir. İdari yargılama yazılı usule dayanır; kural olarak duruşma yapılması taraflardan birinin talebine veya mahkemenin uygun görmesine bağlıdır. Dilekçe ve savunmaların teatisinden sonra dosya tekemmül eder ve karar verilir. Gerekli görülmesi hâlinde keşif ve bilirkişi incelemesi yaptırılır.
İdari işlemin uygulanması hâlinde telafisi güç veya imkânsız zararların doğması ve işlemin açıkça hukuka aykırı olması koşullarının birlikte gerçekleşmesi hâlinde yürütmenin durdurulmasına karar verilebilir. Bu istem, kural olarak dava dilekçesinde ileri sürülür.
İlk derece kararlarına karşı bölge idare mahkemesine istinaf başvurusu yapılır. Kanunda sayılan uyuşmazlıklarda istinaf kararı kesindir; diğer hâllerde Danıştay’a temyiz yolu açıktır.
Sık Karşılaşılan Konular
İptal davası ile tam yargı davası ayrımı. İptal davası, işlemin hukuk düzeninden kaldırılmasını amaçlar ve menfaati ihlal edilenler tarafından açılır. Tam yargı davası ise uğranılan zararın giderilmesine yöneliktir ve kişisel hakkı doğrudan ihlal edilenler tarafından açılabilir.
Hizmet kusuru ve kusursuz sorumluluk. İdarenin sorumluluğu çoğunlukla hizmetin kötü işlemesi, geç işlemesi veya hiç işlememesi hâllerine dayanır. Bazı durumlarda kusur aranmaksızın, risk ilkesi veya kamu külfetleri karşısında eşitlik ilkesi uyarınca sorumluluk doğabilir.
İdari para cezalarında görevli yargı yeri. Kabahatler Kanunu uyarınca bazı idari para cezalarına karşı sulh ceza hâkimliğine, bazılarına ise idari yargıda dava yoluyla başvurulur. Görevli merciin doğru belirlenmesi, süre kaybını önlemek bakımından önem taşır.
Dikkat Edilmesi Gereken Süreler
İdari yargıda dava açma süresi, özel kanunlarında ayrı süre gösterilmeyen hâllerde Danıştay ve idare mahkemelerinde altmış gün, vergi mahkemelerinde otuz gündür. Süre, kural olarak işlemin yazılı bildirim tarihini izleyen günden itibaren işlemeye başlar. Bu süreler kamu düzenine ilişkindir ve mahkemece kendiliğinden gözetilir.
İdari işleme karşı, dava açma süresi içinde üst makama, üst makam yoksa işlemi yapan makama başvurularak işlemin kaldırılması, geri alınması, değiştirilmesi veya yeni bir işlem yapılması istenebilir. Bu başvuru, işlemeye başlamış olan dava açma süresini durdurur. Başvuruya kanunda öngörülen süre içinde cevap verilmezse istek reddedilmiş sayılır ve dava açma süresi, durmadan önce kalan kısmıyla yeniden işlemeye başlar. İsteğin reddedilmesi veya reddedilmiş sayılması hâlinde dava açma süresi yeniden hesaplanır.
İdari eylemlerden hakları ihlal edilenlerin, dava açmadan önce bu eylemleri yazılı bildirim üzerine veya başka suretle öğrendikleri tarihten itibaren bir yıl ve her hâlde eylem tarihinden itibaren beş yıl içinde ilgili idareye başvurmaları gerekir. Bu başvuru üzerine isteğin kısmen veya tamamen reddi hâlinde, ret işleminin tebliğini izleyen günden itibaren dava açma süresi içinde tam yargı davası açılabilir.
Kanun yolu süreleri bakımından, idare ve vergi mahkemelerinin istinafı kabil kararlarına karşı bölge idare mahkemesine başvuru süresi, kararın tebliğinden itibaren otuz gündür. Temyizi mümkün olan kararlara karşı Danıştay’a temyiz başvurusu da kararın tebliğinden itibaren otuz gün içinde yapılır.
Kamu ihalelerinde şikâyet ve itirazen şikâyet başvuruları için 4734 sayılı Kanun’da ayrı ve kısa süreler öngörülmüştür; bu süreler kaçırıldığında başvuru hakkı düşer. Özel kanunlarda öngörülen süreler genel süreden farklı olabileceğinden, her işlem bakımından dayanak mevzuatın ayrıca incelenmesi gerekir.