Dava Şartı Arabuluculuğun Yasal Dayanağı
1 Ocak 2018 tarihinde yürürlüğe giren 7036 sayılı İş Mahkemeleri Kanunu’nun 3. maddesi, belirli iş uyuşmazlıklarında arabulucuya başvurulmuş olmasını dava şartı olarak düzenlemiştir. Dava şartı, davanın esasının incelenebilmesi için önceden gerçekleşmiş olması gereken koşuldur. Arabuluculuk sürecinden geçilmeden açılan dava, esasa girilmeksizin usulden reddedilir.
Bu düzenleme, uyuşmazlığın öncelikle tarafların katılımıyla çözülmesini amaçlar. Süreç, 6325 sayılı Hukuk Uyuşmazlıklarında Arabuluculuk Kanunu’nun genel hükümleri ile İş Mahkemeleri Kanunu’nun özel hükümlerinin birlikte uygulanmasıyla yürür.
Kapsama Giren Talepler
İş Mahkemeleri Kanunu m.3/1 uyarınca dava şartı arabuluculuk, kanuna, bireysel iş sözleşmesine veya toplu iş sözleşmesine dayanan işçi ya da işveren alacağı ve tazminatı ile işe iade talebiyle açılan davaları kapsar. Uygulamada bu kapsama giren başlıca talepler şunlardır:
- Kıdem ve ihbar tazminatı,
- Ödenmeyen ücret, fazla çalışma ücreti, hafta tatili ve genel tatil ücreti,
- Yıllık ücretli izin alacağı,
- Kötü niyet tazminatı ve eşit davranma yükümlülüğüne aykırılık tazminatı,
- Feshin geçersizliği ve işe iade talebi.
Kapsam yalnızca işçinin taleplerine özgülenmemiştir. İşverenin işçiden talep ettiği alacak ve tazminatlar da aynı usule tabidir.
Kapsam Dışında Kalan Talepler
Kanun m.3/3, iş kazası veya meslek hastalığından kaynaklanan maddi ve manevi tazminat ile bunlarla ilgili tespit, itiraz ve rücu davalarını dava şartı arabuluculuğun dışında bırakmıştır. Bu davalar doğrudan iş mahkemesinde açılır.
Ayrıca 6325 sayılı Kanun m.1/2 gereği, tarafların üzerinde serbestçe tasarruf edemeyeceği iş ve işlemler arabuluculuğa elverişli değildir. Hizmet tespiti davaları, Sosyal Güvenlik Kurumu’nun taraf olduğu ve kamu düzenini ilgilendiren nitelikleri nedeniyle bu kapsamda değerlendirilmektedir.
Başvurunun Yapılması ve Yetki
Başvuru, karşı tarafın yerleşim yerindeki veya işin yapıldığı yerdeki arabuluculuk bürosuna yapılır. Arabuluculuk bürosu kurulmayan yerlerde başvuru, adliyede görevlendirilen yazı işleri müdürlüğüne yöneltilir. Büro, komisyon listesinden bir arabulucu görevlendirir; taraflar listede yer alan bir arabulucu üzerinde anlaşırlarsa görevlendirme buna göre yapılır.
Taraflardan biri, en geç ilk toplantıda, yerleşim yerine ve işin yapıldığı yere ilişkin belgelerini sunmak suretiyle arabuluculuk bürosunun yetkisine itiraz edebilir. Bu durumda arabulucu, dosyayı ilgili sulh hukuk mahkemesine gönderilmek üzere büroya teslim eder; mahkeme dosya üzerinden inceleme yaparak bir hafta içinde kesin olarak karar verir.
Sürecin İşleyişi ve Süreler
Arabulucu, görevlendirildiği tarihten itibaren başvuruyu üç hafta içinde sonuçlandırmakla yükümlüdür. Bu süre zorunlu hâllerde arabulucu tarafından en fazla bir hafta uzatılabilir. Dolayısıyla azami süre dört haftadır.
Süreç bakımından önemli bir sonuç, zamanaşımına ilişkindir. 7036 sayılı İş Mahkemeleri Kanunu’nun 3. maddesi uyarınca, arabuluculuk bürosuna başvurulmasından son tutanağın düzenlendiği tarihe kadar geçen sürede zamanaşımı durur ve hak düşürücü süre işlemez. Bu hüküm, özellikle zamanaşımı süresinin dolmasına az kalan alacaklar bakımından belirleyicidir. Dava şartı arabuluculuğa ilişkin bu özel kural ile 6325 sayılı Kanun’un ihtiyari arabuluculuk için öngördüğü düzenleme birbirinden farklıdır; dava şartı hâlinde sürenin başlangıcı büroya başvuru tarihidir.
Son Tutanak ve Dava Açılması
Arabuluculuk faaliyeti, anlaşma veya anlaşamama ile sona erer. Her iki hâlde de arabulucu bir son tutanak düzenler. Anlaşamama hâlinde davacı, son tutanağın aslını veya arabulucu tarafından onaylanmış bir örneğini dava dilekçesine eklemek zorundadır. Belge eklenmemişse mahkeme, davacıya bir haftalık kesin süre verir; bu süre içinde de eklenmezse dava, dava şartı yokluğundan usulden reddedilir.
İşe İade Talebinde İki Haftalık Süre
İşe iade talebi bakımından süreler özel olarak düzenlenmiştir. 4857 sayılı İş Kanunu m.20 uyarınca işçi, fesih bildiriminin tebliği tarihinden itibaren bir ay içinde arabulucuya başvurmak zorundadır. Arabuluculuk faaliyeti sonunda anlaşmaya varılamazsa, son tutanağın düzenlendiği tarihten itibaren iki hafta içinde iş mahkemesinde dava açılabilir. Taraflar anlaşırlarsa uyuşmazlık aynı süre içinde özel hakeme de götürülebilir. Bu iki haftalık süre hak düşürücü niteliktedir ve kaçırılması hâlinde işe iade talebi incelenemez.
Alacak Taleplerinde Durum
İki haftalık süre, yalnızca işe iade talebine ilişkindir. Kıdem tazminatı, ihbar tazminatı, ücret veya fazla çalışma gibi alacak taleplerinde son tutanaktan sonra dava açılması için böyle kısa bir süre öngörülmemiştir. Bu talepler kendi zamanaşımı sürelerine tabidir. İş Kanunu ek m.3 uyarınca kıdem tazminatı, ihbar tazminatı, kötü niyet tazminatı, yıllık izin ücreti ve eşit davranma yükümlülüğüne aykırılık tazminatı için zamanaşımı süresi beş yıldır. Ücret alacaklarında ise 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu m.147 uyarınca beş yıllık zamanaşımı uygulanır.
İlk Toplantıya Katılmamanın Sonuçları
Taraflardan biri geçerli bir mazeret göstermeksizin ilk toplantıya katılmaz ve arabuluculuk faaliyeti bu nedenle sona ererse, katılmayan taraf son tutanakta belirtilir. Bu taraf, açılan davada kısmen veya tamamen haklı çıksa dahi yargılama giderlerinin tamamından sorumlu tutulur ve lehine vekâlet ücretine hükmedilmez. Her iki taraf da katılmazsa, yargılama giderleri kendi üzerlerinde bırakılır.
Bu düzenleme, sürecin şeklî bir aşamaya indirgenmesini önlemeyi amaçlar. Toplantıya katılamayacak tarafın mazeretini belgelendirmesi ve tutanağa geçirtmesi, sonraki yargılama açısından önem taşır.
Anlaşma Hâlinde Belgenin Niteliği
Taraflar anlaşırsa, üzerinde anlaşılan hususlar bir anlaşma belgesine bağlanır. 6325 sayılı Kanun m.18/4 uyarınca, taraflar ve avukatları ile arabulucunun birlikte imzaladığı anlaşma belgesi, icra edilebilirlik şerhi aranmaksızın ilam niteliğinde belge sayılır. Bu belge, ilamların icrasına ilişkin hükümlere göre doğrudan icra takibine konu edilebilir.
Anlaşma belgesinin kapsamı da ayrıca değerlendirilmelidir. Belgede yer alan ve açıkça çözüme bağlanan taleplerin sonradan dava konusu yapılması mümkün olmaz. Buna karşılık belgede hiç yer verilmeyen bir alacak kalemi bakımından dava şartının yerine getirilip getirilmediği, uyuşmazlığın kapsamına göre belirlenir. Bu nedenle anlaşma belgesinin hangi talepleri kapsadığının açık ve tereddüde yer bırakmayacak biçimde yazılması, sürecin en kritik noktalarından biridir.